Η Βάπτισις του Χριστού

Για την ορθόδοξη Εκκλησία, η μέρα της εορτής τής Βαπτίσεως του Χριστού είναι μέρα ιδιαίτερης ευλογίας και αγιασμού για ολόκληρη την κτίση, έμψυχη και άψυχη. Είναι μιά γιορτή πολύ πλούσια σε νοήματα, γι’ αυτό και η παραστατική απεικόνισή της είναι δύσκολη.

Αυτή τη μέρα ο Χριστός δέχεται το βάπτισμα του Ιωάννου, όχι σας βάπτισμα αφέσεως αμαρτιών όπως οι άλλοι άνθρωποι, αλλά – σάν ο «μόνος Αναμάρτητος» - ευλογώντας και αγιάζοντας και καθιερώνοντας το μυστήριο για να το παραλάβουμε εμείς οι άνθρωποι και μέσω αυτού του μυστηρίου να δηλώνουμε ενσυνείδητα και κατηγορηματικά ότι θέλουμε να του ανήκουμε. «Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε», διακηρύσσει το τροπάριο που ψάλλεται και την ημέρα των Θεοφανείων και σ’ όλες τις βαπτίσεις όλων των ορθοδόξων χριστιανών.

Η Εικόνα της Γεννήσεως

Μετά την επαγγελία της ενανθρωπήσεως του Θεού, έρχεται η πραγμάτωσή της. Ο διατεταγμένος καιρός περνάει και ο Χριστός γεννάται στη Βηθλεέμ. Η δεύτερη εικόνα του Δωδεκαόρτου, η οποία επιγράφεται «η Γέννησις του Χριστού», διηγείται ακριβώς όλα τα γεγονότα τα συνδεδεμένα μ’ αυτό το περιστατικό.

Στο κέντρο ζωγραφίζεται το βουνό με το σπήλαιο, κι ο Χριστός σαν βρέφος σπαργανωμένο μέσα στη φάτνη, ενώ από πάνω ή δίπλα του σκύβουν ή γονατίζουν τα ζώα της φάτνης, ένα γαϊδουράκι κι ένα βόδι. Σε κάποιες σπάνιες εικόνες, το βουνό έχει μάτια, σαν ζωντανό.

Το αστέρι της Γεννήσεως έχει σταματήσει ακριβώς επάνω από το βουνό, κι οι ακτίνες του κατεβαίνουν χαμηλά, μέχρι το σπήλαιο.

Δίπλα στο Χριστό, η Παναγία, άλλες φορές γονατιστή, άλλες ανακεκλιμένη, έχει έκφραση απορίας και δέους, σαν να αναρωτιέται: «πώς ενεσπάρης μοι; ή πώς μοι ενεφύης, ο λυτρωτής μου και Θεός;» (Δοξαστικό προεόρτιο των Χριστουγέννων).

Γενέσιο της Θεοτόκου

Κατά τον εικονογραφικό τύπο του Γενεσίου της Θεοτόκου, παριστάνεται η Αγ. Άννα  -προχωρημένη στην ηλικία- ξαπλωμένη σε κλίνη και γύρω της παραστέκουν οι γυναίκες που τη βοήθησαν στη γέννα, ενώ πιο πέρα ζωγραφίζεται το λουτρό του βρέφους. Σε πολλές παραστάσεις του Γενεσίου, πίσω απ' αυτήν την πρώτη σκηνή απεικονίζονται οι γονείς της Παναγίας, πρώτα προσευχόμενοι -ο αγ. Ιωακείμ σε έρημο κήπο και η αγ. Άννα μέσα σε οικία- για να τονισθεί ότι η Παναγία υπήρξε δώρο του Θεού στη μεγάλης ηλικίας και στείρα μητέρας της, κι ύστερα απεικονίζονται αγκαλιασμένοι μέσα σε δώμα, για να τονισθεί ότι η γέννησή της υπήρξε αποτέλεσμα της φυσικής σαρκικής συνάφειας των γονέων της και δεν ήταν "υπέρ φύσιν" όπως η εξ Αγίου Πνεύματος Γέννηση του Χριστού.

Βυζαντινή ζωγραφική θεωρία, Νινέττα Βολουδάκη

Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 1995

Εικονογραφικοί τύποι του Προδρόμου

Μετά την Παναγία, ο αγ. Ιωάννης ο Πρόδρομος είναι το πιο σημαντικό πρόσωπο της Βυζαντινής ζωγραφικής, κι η εικόνα του συνοδεύει, πάντοτε, την εικόνα του Χριστού, ο οποίος ήδη τον κατέταξε σαν τον «μείζονα εν γεννητοίς γυναικών» (Ματθ. ια’, 91).

Η εικόνα της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος

Και αυτή η εικόνα είναι απ' τις πιο βαθειά θεολογικές και μυστικές παραστάσεις που έχει η βυζαντινή εικονογραφία.

Εδώ παρουσιάζεται η κορυφή του όρους Θαβώρ, όπου ανέβηκε ο Χριστός παίρνοντας μαζί του τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη, τους πιο ώριμους πνευματικά μαθητές, κι εκεί μεταμορφώθηκε μπροστά τους. Δηλαδή, δεν έγινε κάτι άλλο απ' ό,τι ήταν, αλλά άφησε μόνο να αποκαλυφθεί λίγο η δόξα Του, τόσο, όσο θα άντεχαν να την δουν οι τρεις απόστολοι. Γι' αυτό, μέχρις ένα σημείο, ο Πέτρος μπορεί και κάνει ακόμη διάλογο μαζί Του, προτείνοντας να στήσουν εκεί σκηνές, ενώ όταν ακούστηκε η φωνή του Θεού-Πατρός, η σφοδρότητα του Θείου Φωτός ήταν τόση, ώστε και οι τρεις ήταν αδύνατο να την αντέξουν, κι έπεσαν κάτω σαν νεκροί.

Αυτήν ακριβώς τη στιγμή περιγράφει η εικονογραφική σύνθεση της Μεταμορφώσεως, όταν οι τρεις απόστολοι βρίσκονται πεσμένοι κατά γης και σκορπισμένοι σαν να τους έχει παρασύρει βίαιος άνεμος, κι ο Χριστός έχει ενδύματα κατάλευκα και περιβάλλεται από εκθαμβωτικό κύκλο Θείου Φωτός. Δεξιά κι αριστερά Του μένουν όρθιοι αυτοί οι οποίοι και στη ζωή τους άντεξαν τη θέα του Θεού και έγιναν θεόπτες, ο Μωυσής που παρέλαβε το Νόμο και ο Ηλίας, ο πιο φλογερός απ' τους προφήτες, ο Μωυσής εκπρόσωπος των νεκρών και ο Ηλίας των ζώντων, αφού ζων ηρπάγη από το πύρινο άρμα.

Οι δύο προφήτες με το Χριστό στο κέντρο σχηματίζουν κύκλο, συμβολίζοντας έτσι την αδιάρρηκτη ενότητα της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, η οποία δεν έχει αρχή και τέλος, γιατί ο Θεός Λόγος είναι ο Θεός της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, ο Ων, ο Ην και ο ερχόμενος και ο μένων εις τους αιώνας.

Βυζαντινή ζωγραφική θεωρία, Νινέττα Βολουδάκη 

Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 1995

Η Πεντηκοστή

Στην εικόνα της Πεντηκοστής, παρουσιάζονται ημικυκλικά καθισμένοι οι απόστολοι, με παρόντα και αυτή τη φορά τον απόστολο Παύλο, γιατί αυτός που εκοπίασε περισσότερο απ’ όλους, ο πρωτεργάτης του Ευαγγελίου, δεν μπορούσε να λείπει απ’ το γεγονός της Πεντηκοστής.

Από ένα κύκλο φωτός, στο κέντρο της κορυφής της εικόνας, κατέρχονται σα βίαιη πνοή οι δώδεκα πύρινες γλώσσες, ή αλλού παρουσιάζονται να έχουν ήδη κατέλθει επάνω στις κεφαλές των αποστόλων, οι οποίοι για πρώτη φορά στο Δωδεκάορτο ζωγραφίζονται με φωτοστέφανο, γιατί το φωτοστέφανο υπάρχει στους αγίους συμβολίζοντας τη συνεχή παρουσία του Αγίου Πνεύματος μέσα στο συγκεκριμένο άνθρωπο, που, αρχίζοντας από το νου, αγιάζει ολόκληρο το σώμα και την ψυχή. Πριν την Πεντηκοστή, διαρκής παρουσία του Αγίου Πνεύματος δεν υπήρχε. Εκείνη την ημέρα, για πρώτη φορά, το Άγιο Πνεύμα ήρθε και εσκήνωσε στους αποστόλους, στους συγκεκριμένους εκείνους ανθρώπους τους οποίους είχε προετοιμάσει ο ίδιος ο Χριστός, κι επάνω στους οποίους εθεμελίωσε την Εκκλησία, ώστε να υπάρχει συγκεκριμένη εικόνα της και συγκεκριμένος τρόπος διαδοχής. 

Η ΑΝΑΛΗΨΙΣ

Η εικόνα της Αναλήψεως διηγείται την τελευταία σωματική εμφάνιση του Χριστού στη γη, τη σκηνή δηλαδή που διηγείται στο τέλος του Ευαγγελίου του ο Λουκάς, όταν ο Χριστός ωδήγησε τους μαθητάς Του στη Βηθανία, κι εκεί, μπροστά τους, ανελήφθη στον ουρανό.

Η Ψηλάφησις του Θωμά

Η υπόθεση αυτή διηγείται την πιστοποίηση της Αναστάσεως του Χριστού από τον πιο σκεπτικιστή απ' όλους τους αποστόλους, τον Θωμά, βεβαιώνοντας μέσω αυτού όλους τους επόμενους ανθρώπους -σκεπτικιστές και μη- ότι αυτά που γράφονται στο Ευαγγέλιο περί της Αναστάσεως δεν είναι λόγια ανεύθυνα ή αφελή ανθρώπων εύπιστων και δεισιδαιμόνων, αλλά "...ό εωράκαμεν τοις οφθαλμοίς ημών, ο εθεασάμεθα και αι χείρες ημών εψηλάφησαν..." (Α' Καθολ. Ιωάν.α', 1).

Εδώ, απεικονίζεται το δώμα (πάλι απ' την υπαίθρια όψη του) όπου ήσαν συγκεντρωμένοι όλοι οι μαθητές και μπροστά στην κλειστή θύρα στέκεται ο Χριστός, δείχνοντας την τετρωμένη από τη λόγχη πλευρά Του στον Θωμά, ο οποίος έντρομος και έκθαμβος απλώνει το χέρι.

Η Καινή Διαθήκη δεν διευκρινίζει αν τελικά εψηλάφησε ή όχι ο Θωμάς την πλευρά του Χριστού, γι' αυτό και στην απεικόνιση της σκηνής ο απόστολος παρουσιάζεται απλώς να τείνει το χέρι. Αυτό όμως δεν έχει τόση σημασία, όση έχει, αφ' ενός η πιστοποίηση πέρα από κάθε αμφιβολία της Αναστάσεως του Χριστού, κι αφ' ετέρου, μέσω αυτής, η πιστοποίηση της αναστάσεως όλων των σωμάτων των ανθρώπων, των ίδιων αυτών σωμάτων τα οποία έζησαν και τα οποία φέρουν τα στίγματα του τρόπου της ζωής του καθενός.

Βυζαντινή ζωγραφική θεωρία, Νινέττα Βολουδάκη

Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 1995

Η Ανάστασις

Πουθενά στη Βυζαντινή ζωγραφική δεν απεικονίζεται η συγκεκριμένη στιγμή της Αναστάσεως του Χριστού, γιατί από κανένα δεν έγινε ορατή αυτή η στιγμή. Αυτό επιμένουν να το τονίζουν με κάθε τρόπο και η ζωγραφική και η υμνολογία της εορτής της Αναστάσεως. Κανείς δεν έμαθε πώς και πότε ακριβώς ανέστη ο Χριστός, όπως κανείς δεν έμαθε ακριβώς το πώς συνελήφθη ή πώς ετέχθη, χωρίς να επηρεασθεί η παρθενία της Παναγίας. Αυτά είναι μυστήρια πέρα από το νού των ανθρώπων.